निवासी आणि व्यावसायिक वास्तुकलेतील एका महत्त्वपूर्ण बदलात, अंगण पारंपारिक सजावटीच्या घटकापासून हवामान लवचिकतेसाठी एक महत्त्वाचे साधन बनले आहे. २०२४ पर्यंत, प्रमुख वास्तुशिल्पीय घडामोडी - युएईमधील "हाऊस ऑफ द फ्युचर" स्पर्धेपासून ते ओसाकामधील आगामी एक्स्पो २०२५ मंडपांपर्यंत - यांनी उष्ण हवामानात शाश्वत जीवन जगण्यासाठी अंगणाला मध्यवर्ती उपाय म्हणून स्थान दिले आहे.
हे पुनरुत्थान दक्षिण भारतातील घरमालक आणि नियोजनकर्त्यांसाठी विशेषतः संबंधित आहे, जिथे चेन्नई, बंगळुरू आणि कोची सारख्या शहरांमध्ये वाढत्या शहरी तापमानामुळे केवळ एअर कंडिशनिंगवर अवलंबून नसलेल्या निष्क्रिय कूलिंग तंत्रांची मागणी वाढत आहे. पर्यावरणपूरक उपाय शोधणाऱ्यांसाठी "पॅसिव्ह कूलिंग कोर्टयार्ड" आणि "सस्टेनेबल कोर्टयार्ड डिझाइन इंडिया" सारखे कीवर्ड वाढत्या प्रमाणात महत्त्वाचे होत आहेत.
जागतिक प्रकाशझोत: हवामान ढाल म्हणून अंगण
जुलै २०२४ मध्ये अंगण डिझाइनची सर्वात प्रसिद्धी मिळाली, जेव्हा "हाऊस ऑफ द फ्युचर" स्पर्धेत "हाऊस ऑफ कोर्ट्स" डिझाइनला प्रथम पारितोषिक मिळाले. बिल्डनर आणि युएई सरकारद्वारे आयोजित, हमझेह अहमद हसन अल-थवेब आणि लुझिया मॅग्डालेना स्टॉलमन यांच्या विजेत्या डिझाइनमध्ये तीन वेगवेगळ्या अंगणांभोवती एक घर बांधले जाते. स्पर्धेच्या संक्षिप्त माहितीनुसार, हे लेआउट पारंपारिक वारा पकडणाऱ्यांना आधुनिक बनवते जेणेकरून राहण्याची जागा नैसर्गिकरित्या थंड होईल.
शिवाय, एक्स्पो २०२५ ओसाका (एप्रिल ते ऑक्टोबर २०२५ पर्यंत चालणारा) या वास्तुशिल्पीय धोरणाचे प्रदर्शन बनले आहे. दोन प्रमुख मंडप या ट्रेंडला अधोरेखित करतात:
- सौदी अरेबिया मंडप: फॉस्टर + पार्टनर्स द्वारे डिझाइन केलेले, हे बांधकाम पारंपारिक सौदी गावांचे अनुकरण करण्यासाठी मध्यवर्ती अंगण वापरते. फोस्टर + पार्टनर्स येथील स्टुडिओचे प्रमुख ल्यूक फॉक्स यांच्या मते, उन्हाळ्यात थंड वारे वाहण्यास आणि हिवाळ्यात कडक वारे रोखण्यासाठी डिझाइनमध्ये संगणकीय द्रव गतिशीलता वापरली जाते.
- कतार पॅव्हेलियन: केंगो कुमा अँड असोसिएट्सने डिझाइन केलेले, हे पॅव्हेलियन पारंपारिक ढो बोटींपासून प्रेरित अंगणासारख्या पदपथाचा वापर करते, ज्यामध्ये कापडाच्या बुरख्यांचा वापर करून सावलीत, श्वास घेण्यायोग्य वातावरण तयार केले जाते.
की टेकवे
जगातील आघाडीचे वास्तुविशारद आता अंगणांना रिकामी जागा मानत नाहीत. ते त्यांना "थंड हवेचे साठे" म्हणून डिझाइन करत आहेत जेणेकरून ऊर्जा बिल आणि कार्बन फूटप्रिंट कमी होतील.
थंड होण्याचे विज्ञान: दक्षिण भारतासाठी ते का महत्त्वाचे आहे
महाराष्ट्र, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळमधील रहिवाशांसाठी, अंगणाचे व्यावहारिक फायदे अलीकडील डेटाद्वारे समर्थित आहेत. चालू घडामोडींच्या अहवालांमध्ये उद्धृत केलेल्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की सुव्यवस्थित अंगण दिवसा दरम्यानच्या हवेचे कमाल तापमान 0.3°C ते 1.7°C पर्यंत कमी करू शकते [स्रोत: इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स, २०२३].
हा थंडावा देणारा परिणाम "पॅसिव्ह कूलिंग" नावाच्या प्रक्रियेद्वारे कार्य करतो. रात्रीच्या वेळी थंड हवा बंदिस्त जागेत स्थिरावते. दिवसा, भिंती त्या भागाला सावली देतात, ज्यामुळे साठवलेली हवा बाहेरील उघड्या रस्त्यापेक्षा थंड राहते. तथापि, जर जागेत योग्यरित्या हवेशीरता नसेल तर रात्रीच्या वेळी "उष्णतेचा सापळा" परिणाम होण्याची शक्यता तज्ञांनी वर्तवली आहे. हे टाळण्यासाठी, डिझाइनमध्ये नैसर्गिक वायुवीजन तंत्रांचा समावेश करणे अत्यंत महत्वाचे आहे.
डिझाइन ट्रेंड २०२५-२०२६: "बागेची खोली"
कार्यक्षमतेच्या पलीकडे, अंगणाचे सौंदर्य बदलत आहे. डिझाईन प्लॅटफॉर्म हौझने जारी केलेल्या ट्रेंड डेटानुसार, घरमालक या बाहेरील जागांना पूर्णपणे सुसज्ज खोल्या म्हणून वाढत्या प्रमाणात मानत आहेत. २०२६ साठी ओळखला जाणारा एक विशिष्ट डिझाइन ट्रेंड म्हणजे "चेकरबोर्ड" फ्लोअर पॅटर्न.
हौझच्या मते, २०२४ च्या पहिल्या तीन तिमाहीत बाहेरील पॅटिओसाठी "चेकरबोर्ड फ्लोअर" च्या शोधात ३८% वाढ झाली आहे. हे साध्या काँक्रीट किंवा एकसमान पेव्हरपासून दूर जाऊन अत्यंत सजावटीच्या, भौमितिक डिझाइनकडे जाण्याचे संकेत देते जे बाहेरील आतील राहण्याच्या जागेचा दृश्यमानपणे विस्तार करतात.
दक्षिण भारतीय हवामानासाठी साहित्य निवड
दक्षिण भारतात या ट्रेंड्स लागू करताना, मुसळधार पावसाळा आणि तीव्र उन्हापासून टिकाऊपणासाठी साहित्याची निवड अत्यंत महत्त्वाची आहे. खालील तक्ता स्थानिक बाजारपेठेत उपलब्ध असलेल्या लोकप्रिय पर्यायांची तुलना करतो:
| साहित्य | उष्णता शोषण | देखभाल | सर्वोत्तम वापर केस |
|---|---|---|---|
| कोटा स्टोन | कमी (थंड राहते) | मध्यम (सीलिंग आवश्यक आहे) | चेन्नई/कोची हीटसाठी आदर्श; नॉन-स्लिप पर्याय उपलब्ध. |
| सदराली ग्रॅनाइट | जास्त (गरम होते) | कमी (खूप टिकाऊ) | सावली असलेल्या भागांसाठी किंवा किनार्यांसाठी सर्वोत्तम; थेट सूर्यप्रकाश टाळा. |
| लॅटराइट ब्लॉक्स | कमी (सच्छिद्र/श्वास घेण्यायोग्य) | मध्यम | पारंपारिक केरळ/कोकण सौंदर्य; उत्कृष्ट ड्रेनेज. |
| टेराकोटा टाइल्स | मध्यम | जास्त (शैवाल होण्याची शक्यता) | झाकलेल्या व्हरांड्यांसाठी किंवा अर्ध-खुल्या अंगणांसाठी क्लासिक लूक. |
तुमच्या अंगणाचे नियोजन: एक चरण-दर-चरण दृष्टिकोन
पुण्यात बंगल्याचे नूतनीकरण करायचे असो किंवा कोईम्बतूरमध्ये नवीन घर बांधायचे असो, कार्यात्मक अंगणाचे नियोजन करण्यासाठी नियोजक अॅलिसिया पेडरसन यांच्या नेतृत्वाखालील "कोर्टयार्ड अर्बनिस्ट" चळवळीने बळकटी दिलेल्या विशिष्ट तत्त्वांचे पालन करणे आवश्यक आहे.
- उद्देश निश्चित करा: हे दृश्य प्रकाश (प्रकाशविहीर), सामाजिक मेळावा किंवा हवामान नियंत्रणासाठी आहे का? "हाऊस ऑफ कोर्ट्स" मॉडेल एका मोठ्या मध्यवर्ती रिकाम्या जागेऐवजी वेगवेगळ्या कार्यांसाठी अनेक लहान अंगणांचा वापर सुचवते.
- पाण्याचे व्यवस्थापन (मान्सूनसाठी महत्त्वाचे): मुंबई आणि केरळसारख्या किनारपट्टीच्या भागात, ड्रेनेजला प्राधान्य दिले जाते. जमिनीचा उतार राहत्या जागेपासून दूर असावा.
-
सूर्य मार्ग दिशा:
- उत्तरेकडे तोंड: थेट उष्णतेशिवाय सुसंगत, मऊ प्रकाश प्रदान करते. अभ्यास क्षेत्रांसाठी आदर्श.
- नैऋत्य/पश्चिमेकडे तोंड: दुपारी कडक सूर्यप्रकाश पडतो. भारतीय उन्हाळ्यात वापरण्यासाठी उंच सावलीची झाडे किंवा लाकडी पेर्गोलाची आवश्यकता असते.
- बायोफिलिक इंटिग्रेशन: २०२५ चा ट्रेंड "बायोफिलिक डिझाइन" वर भर देतो - लोकांना निसर्गाशी जोडणे. याचा अर्थ फक्त कुंडीत लावलेल्या वनस्पतींचा वापर करण्याऐवजी थेट फ्लोअर प्लॅनमध्ये लागवड बेड एकत्रित करणे.
पार्श्वभूमी: "मिसिंग मिडल" चे पुनरागमन
अंगण नियोजनाचे सध्याचे पुनरुज्जीवन नवीन नाही तर ऐतिहासिक नियमांकडे परतणे आहे. दक्षिण भारतात, नालुकेट्टू (केरळ) आणि थिनाई किंवा मध्य मुत्रम (तामिळनाडू) शतकानुशतके मानक होते. २० व्या शतकाच्या मध्यात शहरांनी पश्चिमेकडील "टॉवर-इन-द-पार्क" मॉडेल किंवा रो हाऊसेसला अडचणींसह स्वीकारल्यामुळे या डिझाइन्सना पसंती मिळाली नाही.
तथापि, शहरी नियोजक आता गृहनिर्माण संकट सोडवण्यासाठी "कोर्टयार्ड ब्लॉक" (परिमिती ब्लॉक) ची वकिली करत आहेत. अॅलिसिया पेडरसन यांच्या मते, ही युरोपियन शैलीची टायपोलॉजी वाढत्या शहरांमध्ये आवश्यक असलेली उच्च घनता राखून "यार्ड असलेल्या मोठ्या घराच्या कार्यात्मक समतुल्य" देते. बंगळुरू आणि हैदराबादसारख्या दाट महानगरांमध्ये कुटुंबांसाठी सुरक्षित, खाजगी हिरवीगार जागा प्रदान करण्याच्या मार्गाने हे मॉडेल लोकप्रिय होत आहे.
पुढे काय: बाहेरच्या राहणीमानाचे भविष्य
२०२६ कडे पाहता, तज्ञ या क्षेत्रातील अनेक प्रमुख घडामोडींचा अंदाज लावतात:
- झोनिंग सुधारणा: शहरी उष्मा बेटाचा परिणाम कमी करण्यात त्याची भूमिका ओळखून, अंगणाचा समावेश केल्यास जास्त जागा व्यापण्याची परवानगी देण्यासाठी महानगरपालिका उपनियमांमध्ये बदल करण्याची मागणी करणारे वकील करत आहेत.
- स्मार्ट तंत्रज्ञान: मातीतील ओलावा नियंत्रित करणाऱ्या स्मार्ट सिंचन प्रणालींचे एकत्रीकरण मानक बनेल, ज्यामुळे घरमालकांना चेन्नईसारख्या पाण्याची कमतरता असलेल्या शहरांमध्ये कचरा न वापरता हिरवीगार अंतर्गत बागा राखता येतील.
- महामारीनंतरच्या प्राधान्यक्रम: कोविड-१९ साथीच्या आजारानंतर खाजगी बाहेरील जागेची मागणी जास्त आहे. रिअल इस्टेट डेव्हलपर्सनी नवीन अपार्टमेंट कॉम्प्लेक्समध्ये प्रीमियम विक्री बिंदू म्हणून "अंगणातील बाल्कनी" किंवा तळमजल्यावरील खाजगी बागांचा समावेश करणे अपेक्षित आहे.
"भवितव्याचे घर" स्पर्धेने दाखवून दिल्याप्रमाणे, अंगण आता भूतकाळाचे अवशेष राहिलेले नाही. हे गृहनिर्माणाच्या भविष्यासाठी एक अत्याधुनिक, वैज्ञानिकदृष्ट्या समर्थित उपाय आहे, जे दक्षिण भारतासारख्या प्रदेशांच्या सांस्कृतिक वारशाचे शाश्वतता आणि आरामासाठी आधुनिक आवश्यकतांसह मिश्रण करते.
अंगणाच्या नूतनीकरणासाठी बजेट आणि ROI विचारात घेणे
अंगणाच्या दुरुस्तीचे नियोजन करताना, बजेट आणि गुंतवणुकीवरील संभाव्य परतावा (ROI) दोन्ही विचारात घेणे आवश्यक आहे. साहित्य आणि डिझाइनच्या जटिलतेनुसार सुरुवातीचा खर्च मोठ्या प्रमाणात बदलू शकतो. तथापि, निष्क्रिय कूलिंगमुळे ऊर्जा बिलांवर दीर्घकालीन बचत हे खर्च भरून काढू शकते. उदाहरणार्थ, चांगल्या प्रकारे डिझाइन केलेले अंगण एअर कंडिशनिंग खर्चात दरवर्षी २०% पर्यंत कपात करू शकते, ज्यामुळे ५-७ वर्षांच्या आत एक ठोस ROI मिळतो.
नियामक अनुपालन आणि केस स्टडीज
नवीन बांधकामांमध्ये किंवा रेट्रोफिट्समध्ये अंगणांचा समावेश करण्यासाठी स्थानिक इमारतीच्या उपनियमांचे पालन करणे आवश्यक आहे. भारतात, राज्यानुसार नियम बदलू शकतात, परंतु सामान्यतः, अंगणांनी वायुवीजन आणि ड्रेनेजच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, चेन्नईचे इमारत संहिता अंगण डिझाइनमध्ये क्रॉस-व्हेंटिलेशनचे महत्त्व अधोरेखित करतात.
चेन्नईतील व्हिलांमधील केस स्टडीजमध्ये पारंपारिक सौंदर्यशास्त्र आणि आधुनिक कार्यक्षमतेचे मिश्रण करणाऱ्या अंगणांच्या यशस्वी अंमलबजावणीचे प्रदर्शन केले आहे. या प्रकल्पांमध्ये अनेकदा पाण्याची वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक वृक्षारोपण असे घटक असतात जे जागेचे दृश्य आकर्षण आणि पर्यावरणीय फायदे दोन्ही वाढवतात.
पर्यायांशी तुलना
अंगणांचे अनेक फायदे असले तरी, शाश्वत वास्तुकलेसाठी ते एकमेव उपाय नाहीत. हिरवी छप्पर आणि कार्यक्षम एअर कंडिशनिंग सिस्टमसारखे पर्याय देखील ऊर्जेचा वापर कमी करण्यात भूमिका बजावतात. हिरवी छप्पर इन्सुलेशन प्रदान करतात आणि वादळी पाण्याचा प्रवाह कमी करतात, तर आधुनिक एसी युनिट्स अत्यंत ऊर्जा-कार्यक्षम असू शकतात. या पर्यायांची तुलना केल्याने घरमालकांना त्यांच्या विशिष्ट गरजा आणि हवामान परिस्थितीनुसार सर्वोत्तम धोरण निवडण्यास मदत होऊ शकते.
